Vanja Llujic: Roma & Europees burgerschap

Posted at februari 8, 2011 by

De recente uitzetting van Roma in Frankrijk heeft in heel Europa veel discussie losgemaakt. De uitspraken van juriste Vanja Llujic springen daarbij in het oog. “Praat niet over ‘de’ Roma-cultuur, laat gewoon het recht spreken”, bepleitte ze zaterdag 28 augustus 2010 in NRC Handelsblad. Vanja Ljujic schreef eerder een masterscriptie onder de noemer Gypsies rights are human rights.

Een blik op het dagelijks leven van Europese burgers die als Roma door het leven gaan stemt niet gerust. Velen worstelen voortdurend om hun kostje bij elkaar te krijgen en te overleven in een armoedecultuur (een begrip van cultureel antropoloog Oscar Lewis). Eenmaal aangesproken als ‘gens du voyage’ worden deze burgers weleens geconfronteerd met een afwijkende behandeling op basis van vermeende groepskenmerken. De herinnering aan de Tweede Wereldoorlog komt dichtbij als in Oost-Europa Roma-families geconfronteerd worden met pogromachtige aanvallen.

Romafobie voedt in heel Europa discriminatie en uitsluiting. Googlen met de begrippen ‘Roma’ en ‘zigeuner’ doen het ergste vrezen. Eind september concurreert het stereotiepe beeld van de ‘rovende Roma’ met dat van ‘de zielige Roma’.De ‘softe’ aanpak van links botst met de ‘stevige’ aanpak van rechts. CDA-kamerlid Sterk verkondigt ferm dat werkloze Nederlandse Roma uitgezet moeten worden. Het tijdschrift Binnenlands Bestuur kopt op 21 september 2010: “CDA wil Roma aanpakken.” De toon is gezet. Wat zijn dat voor mensen? De sociaalhistoricus Lucassen doet op 25 september in NRC Handelsblad een beroep op de rede en spreekt over misverstanden en de mythe van een bedelend, asociaal, stelend en nomadisch volk.

Vanja Llujic wil de vicieuze cirkel van armoede en uitsluiting doorbreken: “Het ergste wat je kunt zeggen, is: dat is nu eenmaal hoe de Roma zijn.” De wet toepassen is voor haar de eerste stap (NRC Handelsblad, 28 augustus 2010). Llujic kijkt verder dan de juridische invalshoek en doet onderzoek onder Hongaarse, Servische en Nederlandse adolescenten. Waar komt de Romafobie vandaan? Er lijkt sprake van een wisselwerking. De vooroordelen tegen en de angst voor Roma zijn aangeleerd. Wellicht is ook sprake van autoritarisme: het overdragen van gehoorzaamheid, agressie en conventionalisme in de kindertijd. Ook de interactie tussen Roma en niet-Roma en de strijd om schaarse middelen kan een bijdrage leveren aan de verklaring van de fobie.

De verlichte denkbeelden van Ljujic en Lucassen worden in Nederland niet zonder meer aanvaard. Sommige Roma-families halen hun kinderen vroegtijdig van school of veroorzaken overlast. De jurist R.B. Cramer, een oud-beleidsmedewerker van de Landelijke Raad voor de Kinderbescherming, heeft in Ede onderzoek gedaan. “Zigeuner integreert nooit in een andere cultuur” is de kop van zijn ingezonden brief (NRC Handelsblad, 4 september 2010) aan Llujic die in zijn ogen van het bestaan van ‘een’ of ‘de’ Roma-cultuur een woordenspel maakt. Hij heeft ervaren dat het gedrag van deze families niet los te zien is van de groepstradities en “het eenzijdig fundamentalistisch gesloten universum van iedere zigeuner”. Cramer confronteert Lljujic met de praktische verwezenlijking van de integratie: Hoe moet dat en wie kan dat en wie betaalt dat?

Vanja Llujic gelooft in verandering en pleit voor het bestrijden van achterstanden. Europa is aan zet. Met de ‘Decade of Roma Inclusion’ doen twaalf Europese landen een poging de sociaal-economische status van Roma in de periode van 2005-2015 te verbeteren. De achterstandsbestrijding verloopt niet zonder slag of stoot. In de jaren 2008-2009 worden in Servië, op dat moment voorzitter van de Decade, nog steeds Roma gedwongen uit hun huizen gezet. 2010 is dan ook niet voor niets uitgeroepen als het ‘European Year for Combating Poverty and Social Exclusion’.

In de strijd tegen uitsluiting is angst een slechte raadgever. Het irrationele vertoog over een statische Roma-cultuur doet vergeten dat er universele, in Europese verdragen vastgelegde, mensenrechten bestaan. De Luxemburgse Europees commissaris voor Justitie en Mensenrechten Viviane Reding vergeleek de uitzetting van Roma met Franse deportaties tijdens de Tweede Wereldoorlog. Volgens Reding is opnieuw sprake van discriminerende behandeling op basis van groepskenmerken. Onder politieke druk moest ze inbinden. Haar ideaal : “Je vrij voelen, thuis en beschermd voelen, waar je ook in Europa bent: dat is Europees burgerschap.” (NRC Handelsblad, 15 september 2010)

Category : Column