Van Jardim Angela tot Slotervaart: de trek naar de stad

Posted at mei 10, 2011 by

Will van de Laak > “Ik had genoeg van alarmisme. Ik wilde een positief boek schrijven over twee ontwikkelingen die de vroege 21ste eeuw bepalen: verstedelijking en migratie”, zegt Doug Saunders (1), de Canadese auteur van het boek De trek naar de stad (2). In een indrukwekkende studie naar de invloed van migratiebewegingen in 28 wereldsteden verbindt hij het perspectief van kleinschalig cultureel-antropologisch onderzoek met dat van een kwantitatieve macrosociologische analyse. Een studie die zorgen baart en hoop schenkt.

Saunders verhaalt over de reis van Lisannedin Assa vanuit het bergdorp in het Marokkaanse Rifgebergte naar Parla, een satellietstad ten zuiden van Madrid met dezelfde aanblik als Les Pyramides, de zone urbaine sensible aan de noordkant van Parijs. Hij laat de aankomst zien van de Turkse Alara Bayram in het meest vreugdeloze deel van Berlin-Kreuzberg en beschrijft de vastberadenheid van de Bengaalse familie Tafader om hun kinderen met behulp van de opbrengsten van hun curryrestaurant betere mogelijkheden te bieden dan een krot in Tower Hamlets in East-London. De lezer volgt ‘op de huid’ de lotgevallen van de eerstegeneratiemigranten Pedro en Denise Magelhaes in hun witgeschilderde bungalow in Jardim Angela, aan de zuidelijke periferie van Sao Paulo. Saunders schildert indringend de dromen van migranten over de hele wereld, over hun motieven huis en haard te verlaten (hoger inkomen, meer vrijheid, betere kwaliteit van bestaan) en de factoren die maken dat zij slagen of niet slagen.

Demografische explosie

De verhalen van Saunders spelen zich af tegen de achtergrond van demografische veranderingen van ongekende omvang. De wereldbevolking (nu 6,5 miljard) zal toenemen tot 9 à 10 miljard in 2050. Er zullen meer dan een dozijn megasteden zijn van 50 tot 60 miljoen inwoners. Rond 1960 telde Istanbul om en nabij 1 miljoen inwoners, nu ongeveer 14 of 15 miljoen (niemand kent het exacte aantal). Iedere 4 jaar groeit het inwonertal met een miljoen. In 1995 is Liu Gong Li een slaperig dorpje van 70 inwoners in het Zuidoosten van China; in 2005 een stadje van 10.000; in 2007 een stad met 120.000 inwoners; op dit moment een stadsdeel van ongeveer 1.000.000 inwoners, opgeslokt door Chongqing, een stad van 10 miljoen inwoners plus 4 miljoen niet geregistreerde migranten. Tegen het eind van de eeuw zullen mensen behoren tot een vrijwel volledig verstedelijkte soort.

In de Nijldelta met inbegrip van Cairo, een gebied ter grootte van Nederland, leven 50 miljoen mensen. Daarvan is meer dan 50% jonger dan 25 jaar en voor een groot gedeelte werkloos. De opstanden in Tunis, Cairo en Benghazi worden vooral gedragen door jongeren die genoeg hebben van een toekomst zonder uitzicht op een beter leven.

Migratie en sociale stijging

De bevolkingsexplosie veroorzaakt migratiebewegingen op grote schaal, van dorp naar stad en van arme landen naar rijke (en daarbinnen opnieuw naar de steden). Deze steden van aankomst blijven nauw verbonden met de dorpen van herkomst. Vrijwel overal is sprake van een tweerichtingsverkeer: migranten storten grote sommen geld terug naar dorp en familie. In Biswanath (Bangladesh) worden met behulp van ‘Londoni-geld’ scholen gebouwd, wegen aangelegd, winkels gekocht en grote huizen ingericht ‘voor later’.

In de steden van aankomst (die bij succes doorgangssteden worden) is het van het grootste belang ruim baan te scheppen voor het ontwikkelen van een migrantenmiddenklasse. De favela’s, de bidonvilles, de achterbuurten zijn niet alleen broeinesten van criminaliteit. Het zijn ook hefbomen voor sociale stijging. In navolging van de econoom Amartya Sen bepleit Saunders een gemengde politiek die zowel ruim baan geeft aan de vrije markt en wijdverbreid onroerendgoedbezit als doordrongen is van het belang van een sterke, zelfbewuste overheid (Saunders, 2010: 348). Haar taak is het aan banden leggen van bureaucratie en het actief bevorderen van onderwijs, veiligheid, infrastructuur, bedrijvigheid, soepele belastingwetgeving en ruimhartige verstrekking van staatsburgerschap. Deze maatregelen bevorderen de groei van een etnische middenklasse. Dat is van belang voor alle migranten. Het laat zien “dat het migratieproces geen reis naar eeuwig onrecht is, en dat voor wie bereid is te studeren en te investeren, duurzame welvaart haalbaar is” (Saunders, 2010: 331).

Aan het slot van zijn boek schetst Saunders Slotervaart als een mislukte stad van aankomst. In de woorden van de onderwijzer Mohammed Mallaouch, in 1992 gearriveerd: “Een vergaarbak van migranten die overal van waren afgesneden”, waar islamfundamentalisme kon groeien als een “nieuwe bastaardvorm, een nieuwkomerscultuur die was geschapen door mensen die klem zaten” (Saunders, 2010: 350, 351). De aanpak van Cohen en Marcouch typeert hij als sociaal milieudeterminisme: het streven naar verbetering door ingrijpen in de fysieke leefomgeving met als doel een gemengd woningbestand voor bewoners uit verschillende sociale milieus. Of dit blijvend resultaat zal opleveren moet nog blijken.

In zijn boek legt de auteur hier en daar een nogal eenzijdige nadruk op succesverhalen binnen de rauwe wereld van de krottenwijken. Aan de gevaren van natuurrampen, epidemische ziekten, maffiapraktijken en mechanismen van zelfuitsluiting schenkt hij beperkt aandacht. Daar staat tegenover dat hij breekt met het beeld van migranten als verschoppelingen die vruchteloos zwoegen tegen een hongerloon. Onder hen is een groot aantal dat er met hard werken in slaagt te stijgen op de sociale ladder. Saunders’ gedocumenteerde verhalen zijn een les voor beleidsmakers: een herademing tegenover alle somberte over tekortschietende integratie.


Bronnen

M. Somers, ‘Alleen Britten zal ik nooit begrijpen.’ Doug Saunders over mondiale migratiestromen, megasteden en integratie. In: NRC Handelsblad Boeken, 7 januari 2011.

Doug Saunders, De trek naar de stad. De Bezige Bij, Amsterdam 2010.

Category : Artikel