Hulptelevisie: er is troost, er is hoop

Posted at januari 3, 2011 by

Bouchra Abdellaoui > “In Een Dubbeltje Op Zijn Kant staan gezinnen met schulden centraal. Ze zitten al een tijd lang in de financiële problemen en zien geen horizon meer. Denk jij voor dit programma in aanmerking te komen, geef je dan snel op” .
Zo luidt een oproep op de website van RTL4 voor een van de programma’s die het best te omschrijven zijn als hulp-tv. Commerciële televisie waarin mensen met een sociaal, relationeel of financieel probleem worden geholpen bij het oplossen daarvan. Het aantal hulpprogramma’s is inmiddels zo groot dat er voor ieder probleem wel een bijbehorend programma lijkt te zijn gemaakt. Een greep uit het aanbod van de laatste jaren: Help ons kind is te dik (2011), Wie trouwt mijn zoon? (2011), Kat in de zak (2010), Gepest (2011), Geen cent te makken (2009). De lijst met titels die meteen de inhoud verraden, is eindeloos. Wat ooit voorzichtig begon met programma’s als Het spijt me (1993) en Breekijzer (1995) is sinds de tweede helft van het vorige decennium geëxplodeerd. Als er zoveel van dit soort programma’s worden gemaakt door een commerciële televisiezender dan mag je ervan uitgaan dat hulp-tv populair en lucratief is. Maar wat is het, waarom zou je meedoen en waarom zou je kijken?
Blootstelling aan de natie
In een tijd waarin hulpverleningsinstanties moeten aantonen dat er output is, is de uitkomst van hulp-tv heel duidelijk. Het is de last die zienderogen van de schouders van de hulpvragers valt. De methode is simpel doch effectief. De aardige presentator is casemanager en coach ineen, voor specialistische kennis worden deskundigen ingeschakeld. De programmaformule staat garant voor een gebruiksklare oplossing en het traject verloopt in sneltreinvaart. De presentatoren zijn zorgvuldig gekozen. Ze zijn empathisch, hebben gevoel voor humor en zijn in staat om op het juiste moment zorgelijk te kijken. De problemen geven hier overigens alle reden toe. Zoals in de hulpverleningspraktijk zijn ze vaak complex en betreft het zaken waar men doorgaans niet mee te koop loopt.
In de oproep voor kandidaten voor Help Ons Kind Is Te Dik van RTL4 staat: “(..) Je aanmelding is vertrouwelijk en wordt alleen bekeken door het medisch team en productiemedewerkers (..)”. Wat vreemd is omdat kandidaten na selectie wekenlang en in vol ornaat in beeld komen. De prijs voor hulp is blootstelling aan de natie. Daartegenover staat dat het eigenaarschap van het probleem tijdelijk naar de programmamakers gaat en die hebben alle belang bij een happy end. Hiervoor worden kosten noch moeite bespaard. Naast gesprekken met therapeuten en financieel deskundigen behoren verbouwingen en het uitdelen van spullen tot de mogelijkheden. Bij hulp-tv werken leveranciers van vloeren, keukens en badkamers vaak belangeloos mee als de bedrijfsnaam maar groot in beeld wordt gebracht.
Reality en realiteit
Hulp-tv moet ook onderhoudend zijn en dus volgt het programma een script, wordt er soms na uren filmen maar drie minuten van gebruikt en kan het zijn dat een emotionele scène over moet. Het is televisie over ‘echte’ mensen die, zoals alle reality-tv, niks met de realiteit van doen heeft. De camera staat nog net niet binnen als er wordt aangebeld. De vraag is of de hulpvragers, net als Truman Burbank in de film The Truman Show, als enigen niet doorhebben dat ze in een productie zitten en wat dat betekent.
Het onderhavige probleem wordt slechts in een fractie van de tijd die een doorsnee hulpverleningstraject in werkelijkheid duurt, opgelost. Een veelgehoorde klacht van cliënten in de hulpverleningssector is dat ‘ze’ al zo lang bezig zijn maar dat ‘het’ niet opschiet. Dat zal de programmamakers niet gebeuren want zij zijn niet uit op gedragsverandering van de hulpvrager zelf, het gaat erom dat het probleem wordt opgelost. Ook als dat probleem een symptoom is en niet de oorzaak. Zo kan het zijn dat je je als kijker hardop afvraagt waarom Kees steeds eenzelfde type zaak begint als het de eerste en de tweede keer ook al mis is gegaan.
Je moet je mond houden als je tegen mij praat
Soms hebben de kandidaten eerder hulp gezocht maar heeft dit niet mogen baten. Het programma vormt dan de laatste strohalm. Dit betekent dat mensen hulp-tv als reëel middel zien om problemen op te lossen. En terecht, want het probleem, symptoombestrijding of niet, zal worden opgelost. Hiervoor hebben de programmamakers zoveel meer mogelijkheden tot hun beschikking. Zeker als je het vergelijkt met, laten we zeggen, het algemeen maatschappelijk werk. In Gepest (2011) bijvoorbeeld wordt de toenmalige pestkop opgezocht en geconfronteerd met zijn of haar daden, iets wat een hulpverlener doorgaans niet kan realiseren. In Bonje met de buren (2010-2011) vinden ook confrontaties plaats. Discussies die samengevat kunnen worden met: “Je moet je mond houden als je tegen mij praat!”, een zin die op de komische website henkeningrid.org staat. Dat zijn ook meteen de namen die in mij opkomen bij het merendeel van de kandidaten in dit programma. Het zijn mensen die het moeilijk hebben en gehoord willen worden die een gezicht krijgen. Na wat moeizame scènes realiseren de buren zich vaak dat ze door hun voorgeschiedenis en sociaaleconomische situatie tot elkaar veroordeeld zijn in dezelfde portiekflat of straat en dat ze er beter het beste van kunnen maken. Natuurlijk helpt de gratis aangelegde vloerisolatie ook.
Het lukt niet
In de jaren tachtig en begin jaren negentig deden onbekende Nederlanders mee aan vrolijke spelshows waarin ze mochten trouwen, prijzen wonnen of op reis mochten naar Monastir. Door de opkomst van reality-tv en hulp-tv in het bijzonder lijkt het alsof onbekende mensen, enkele uitzonderingen zoals Lingo en talentshows daargelaten, vooral mogen komen opdraven als er problemen zijn. De spelshows, masterclasses en verre reizen zijn nu het domein van bekende Nederlanders. De onbekende Nederlander is nu vooral de drager van mislukking. Het lukt niet met geld, niet met familie, niet met zichzelf en ook niet met relaties. Wat dat laatste betreft is RTL4 gelukkig bezig met een nieuw programma: Echt Scheiden, waarin de scheiding van begin tot eind wordt geregeld en de advocaten- en mediatorkosten voor rekening van RTL4 zijn. Gereduceerd worden tot probleemgeval en klapvee, is voor velen geen belemmering. Zoals Andy Warhol eind jaren zestig voorspelde: “In the future everyone will be famous for 15 minutes.” Dat is ook precies het netto aantal minuten dat de hulpvrager bij hulp-tv krijgt. De resterende tijd gaat op aan (sponsor)reclame, de soms vergezochte maar als grappig bedoelde intermezzo’s en de zielenroerselen van de presentator: “Ooh, wat vind ik dit erg zeg!”
Troost en hoop
De kijker die zich niet kan herkennen in de problemen van mensen uit achterstandswijken kan gewoon bij de commerciëlen blijven. In Uitstel van executie (2008-2011) en Een dubbeltje op z’n kant (2009-2010) komen ook hulpvragende hoogopgeleiden in beeld. Naast herkenbaarheid voor verschillende bevolkingslagen en een stiekem kijkje achter de voordeur, heeft hulp-tv alle elementaire onderdelen van een boek of film, inclusief de spanningsboog en het interne en externe conflict. Die voorspelbaarheid vormt daarmee meteen de aantrekkelijkheid van hulp-tv. Het begint als men het probleem wil oplossen. Dan ontstaat een gevecht van erop of eronder waarbij de hulpvragers de wanhoop nabij zijn. Dat is het moment dat de presentator en zijn team als een ‘League of Extraordinary Gentlemen (and Women)’ in actie komen. Hun charisma zorgt er vervolgens voor dat allerlei derden bereid zijn om de mouwen op te stropen en te helpen. Maar voordat het beter wordt, wordt het natuurlijk eerst slechter en ontstaan complicaties. Dit moment wordt extra aangezet met aanzwellende muziek en close-ups. De presentator speelt inmiddels de held, een rol die hij natuurlijk ruimhartig teruggeeft aan de hulpvragers “die zo hard knokken”. Als men eindelijk afscheid kan nemen van oude materiële en immateriële ballast volgen de tranen van bevrijding. Op de bank kan men opgelucht mee snotteren: er is troost en er is hoop.

Category : Column