De deugd van trouw*

Posted at januari 18, 2011 by

Sinds een jaar of tien mag de deugdethiek zich in hernieuwde belangstelling verheugen. Hiervan geven niet alleen wetenschapsbeoefenaren, maar ook pedagogen en politici blijk. In een samenleving die op drift is geraakt, zoeken zij in deugden een nieuw houvast. Van meet af aan heeft de klassieke wijsbegeerte in de veelheid van deugden ordening aangebracht door een viertal hoofddeugden te onderscheiden. De katholieke traditie breidde deze met enkele bovennatuurlijke deugden uit. Over deze en andere deugden handelt deze bijdrage.

Midden jaren tachtig nam een docent pedagogiek aan de Vrije Universiteit er enigszins ontgoocheld kennis van dat zich voor de door hem aangeboden keuzemodule ‘Deugden en morele opvoeding’ geen enkele student had aangemeld.
De studenten waren massaal toegestroomd naar de module van een collega, getiteld ‘Anti-pedagodiek’. Tegenwoordig zal het keuzepatroon vermoedelijk anders uitvallen.
Sinds het begin van deze eeuw zijn deugden geen taboeonderwerp meer, zoals blijkt uit wetenschappelijke en journalistieke publicaties. Zo wijdde het dagblad Trouw in 2008/2009 een lange reeks artikelen aan deugden als mededogen, ontvankelijkheid, respect, integriteit, openheid en zorgzaamheid. Een enkele geïnterviewde deed een mislukte poging ook ondeugden als traagheid en onverschilligheid onder de deugden
te scharen.
Aan deze ‘Umwertung aller Wörter’ bezondigden de Ouden zich niet. Zij leerden dat er vier hoofddeugden zijn die in alle deugden worden verondersteld. Deze theorie staat bekend als de leer van de vier kardinale deugden. Deze zijn: verstandigheid, rechtvaardigheid, moed en matigheid. In het Latijn sprak men van: prudentia, justitia, fortitudo en temperantia. De middeleeuwse wijsgeer Thomas van Aquino verrijkte deze deugden met drie bovennatuurlijke deugden, ook wel goddelijke of theologale genoemd, te weten: geloof, hoop en liefde.
De leer van de kardinale deugden behelst dus niet slechts dat er vier eminente deugden zijn, maar ook dat dit viertal in elke ware deugd vertegenwoordigd moet zijn. Een voorbeeld kan dit verduidelijken: integriteit is pas een deugd als deze ook gekenmerkt wordt door verstandigheid, rechtvaardigheid, moed en matigheid. Evenzo geldt dit voor alle andere deugden, de kardinale incluis.

Ondanks haar lange traditie en respectabele status ben ik zo vrijmoedig geweest de leer van de kardinale deugden in een van de stellingen bij mijn proefschrift (1998) te kritiseren. Mijn slotstelling (stelling 12) luidde:
“In de leer van de vier kardinale deugden (…), die in de christelijke traditie onder invloed van de Griekse filosofie gangbaar is geworden, heeft de deugd van trouw niet de plaats gekregen die haar toekomt”.

In de loop der jaren is deze stelling mij steeds liever geworden. Prachtig zag ik trouw verbeeld in een bas-reliëf van Rombout Verhulst (1624-1698) dat in het Paleis op de Dam is te vinden: een hond die waakt bij zijn dode meester. Tezamen met een reliëf dat de deugd van stilzwijgendheid symboliseert, is de afbeelding
aangebracht boven de deuren van de secretarie.
Kennelijk behoorden trouw en stilzwijgendheid in de zeventiende eeuw tot de belangrijkste ambtelijke deugden. Het belang van trouw vinden we ook herhaaldelijk in de Bijbel verwoord. Op onnavolgbaar mooie wijze gebeurt dit in Micha 6:8, lievelingstekst van mijn vader:
“Hij heeft u bekendgemaakt, o mens, wat goed is en wat de Here van u vraagt: niet anders dan recht te doen en getrouwheid lief te hebben, en ootmoedig te wandelen met uw God”.

Hier en elders wordt de mens tot trouw opgeroepen. Maar niet minder vaak wordt in
de Bijbel de onvoorwaardelijke trouw van God bezongen. Tijdens kerkdiensten komt deze trouw dan ook voortdurend in woorden en liederen terug.

Wellicht hoeft het daarom niet te verbazen dat vooral predikanten hun waardering voor mijn stelling uitspraken. Zo vertrouwde ds. Chris Mataheru mij na een preekbeurt toe dat hij het een bijzonder mooie stelling vond. En de bevriende Assense predikant ds. Peter van de Peppel verwerkte mijn stelling zelfs in een preek die hij oudejaarsavond 1998 in de fraaie Cunerakerk te Rhenen hield.

In diezelfde Cunerakerk werd mijn godgeleerde vriend ruim zeven jaar eerder aan de Gereformeerde Kerk van Rhenen verbonden. Het formulier tot verbintenis bevatte een fragment dat mij bijzonder bekoorde. Thuisgekomen knipte ik het uit de liturgie en borg het op in mijn portemonnee. Zo droeg ik het knipsel jarenlang bij me. Pas op het moment dat het uiteen dreigde te vallen, gaf ik het een andere plaats. In het fragment wordt aan God gevraagd of wij in onze dienst

vrijmoedig mogen zijn als Stefanus,

gedreven als Paulus,

aandachtig als Maria,

toegewijd als Marta,

terughoudend als Tomas

en in alle zwakheid – rotsvast als Petrus.

Deze hartverwarmende bede danken we aan de Ermelose predikant ds. Peter Hoogstrate, onder wiens redactie in 1989 Bevestiging van ambtsdragers, nadien opgenomen in Dienstboek-een proeve deel II, Zoetermeer 2004, verscheen. Om meer dan één reden mag zijn namenreeks troostrijk worden genoemd: vrouwen worden niet vergeten of veronachtzaamd, de tegenpolen Maria en Marta worden gelijkelijk gewaardeerd en de ‘ongelovige’ Tomas wordt niet te min geacht voor een plaats in deze eregalerij.

In het licht van het voorgaande zal het niet bevreemden dat ik deze heilzame inspiratiebronnen graag verrijkt had gezien met een Bijbelse figuur die de deugd van trouw belichaamt. Wellicht dat men daarvoor eerder in het Oude dan in het Nieuwe Testament moet zijn. Voor mij althans is de oudtestamentische Ruth, wier naam volgens Elseviers encyclopedie van de Bijbel vriendin of getrouwe betekent, de perfecte belichaming van trouw.

Van Ruth zijn immers de onvergetelijke woorden (Ruth 1:16-17):
“waar gij zult heengaan, zal ik ook heengaan, en waar gij zult vernachten, zal ik vernachten: uw volk is mijn volk en uw God mijn God; waar gij zult sterven, zal ik sterven, en daar zal ik begraven worden”.

* In dankbaarheid opgedragen aan allen die mij en mijn gezin onvermoeibaar steunen en bemoedigen door blijken van betrokkenheid en meeleven. In de hemel heerst vreugde over zoveel genegenheid en trouw.

Category : Artikel